Kanunda mandal nedir, nasıl çalışır?

Kanunun gövdesinin sol kenarında, her tel grubunun altında sıra sıra dizilmiş küçük madeni parçalar görürsünüz. Bunlar mandaldır ve çalış sırasında perdeyi anında değiştirmeye yarar. Kanunu ud, santur gibi diğer geleneksel çalgılardan ayıran da büyük ölçüde bu mekanizmadır.

Mandal ne işe yarar

Kanun, genellikle üçer tel bir sesi karşılayacak şekilde kurulan 72-79 telden oluşur ve bu da yaklaşık üç buçuk oktavlık bir ses aralığı verir. Ama Türk müziğinin istediği ince perde farkları, yani koma sesleri, yalnızca tel sayısıyla karşılanamaz. İşte mandallar burada devreye girer: her mandal, altındaki teli hafifçe kaldırıp kısaltarak sesi bir koma kadar yükseltir. Koma, Türk müziğinde bir tam sesin daha da küçük parçalara bölünmesiyle ortaya çıkan ince perde farkıdır; batı müziğindeki yarım seslerden çok daha küçük bu adımlar, makamların kendine özgü renklerini oluşturur. İcracı çalarken sol elinin parmaklarıyla istediği mandalı anında açıp kapatabilir, böylece aynı tel üzerinde farklı makamların gerektirdiği perdeler elde edilir.

Mandal sırası nasıl okunur

Her tel grubunun altında birkaç mandal art arda sıralanır. Alttaki mandallar küçük, üsttekiler daha büyük perde farkları verecek şekilde kademelenir. Bir mandalı bastığınızda tel kısalır ve ses hafifçe tizleşir; mandalı bıraktığınızda tel eski uzunluğuna döner. Bu basit mekanik, kanunun aynı tel üzerinde birden fazla perdeyi anında verebilmesinin sırrıdır.

İcra sırasında sol el, gövdenin kenarı boyunca dizilmiş bu sıraları adeta bir klavyeymiş gibi kullanır. Hızlı bir makam geçişinde parmaklar birkaç mandalı art arda açıp kapatabilir; bu da kanunu, aynı anda hem telli hem de bir ölçüde tuşlu çalgı gibi çalışır hâle getirir. Sağ el mızrapla tele dokunurken sol elin mandal üzerindeki bu hareketi, kanun tekniğinin en belirgin özelliklerinden biridir.

Mandallar olmasaydı ne değişirdi

Mandal sistemi olmadan bir kanun, yalnızca kurulduğu akortla sınırlı kalırdı. Her tel tek bir sesi verir, makam değiştikçe gereken ince perde farkları için enstrümanın yeniden akort edilmesi gerekirdi. Bu da sahne ortasında ya da bir eser içinde makam değiştirmeyi pratikte imkânsız kılardı. Mandallar, akort sabit kalırken perdenin anında değişmesini sağlayarak bu sorunu çözer; kanunun Türk müziği makamları arasında akıcı biçimde dolaşabilmesinin temelini oluşturur.

Tarihte ve coğrafyada mandal

Kanun bugünkü biçimine, on dokuzuncu yüzyıl sonunda mandal sisteminin eklenmesiyle kavuşmuştur. Bu gelişmeden önce enstrüman, perde değişimi için farklı yöntemlere bağlıydı. Bugün de kanun; Türkiye, Mısır, Suriye, Azerbaycan, Yunanistan ve Balkanlar'da çalınıyor olsa da, her bölgenin akort ve mandal düzeni kendi müzik sistemine göre farklılaşıyor. Yani "mandal" tek bir standart değil; hangi makam ya denilen sistemde çalınacaksa ona göre kurulan bir mekanizma.

Neden bu kadar önemli

Mandal sistemi kanunu, benzer telli çalgılardan ayıran en belirgin özelliktir. Mandalların doğru yükseklikte ayarlanması ve eşikle uyumlu çalışması, enstrümanın temiz bir sesle akort içinde kalması için gereklidir. Yükseklik az bile olsa kaçarsa, mandal basıldığında ses ya yetersiz kalır ya da perde fazla yükselir; her iki durumda da kulak bunu hemen fark eder. Bu yüzden bir kanunda mandal ayarı, ağaç işçiliği kadar özen isteyen bir aşamadır ve genellikle enstrüman günlerce çalınarak bu ayar oturtulur.

Mandal mı, burgu mu?

Yeni başlayanlar bazen mandalı, telleri akort etmeye yarayan burgu ile karıştırır. Oysa ikisi tamamen farklı işler görür. Burgu, gövdenin sağ kenarında yer alır ve akort anahtarıyla çevrilerek telin gerginliğini, yani temel sesini belirler; bir kere doğru akort edildikten sonra sık sık dokunulmaz. Mandal ise gövdenin sol kenarındadır, çalış sırasında parmakla anında açılıp kapatılır ve akordu değiştirmez, sadece o anlık perdeyi bir koma kaydırır. Kısacası burgu "temel sesi kurar", mandal "o sesin üzerinde anlık oynama yapar." Bir kanunun donanım kalitesini değerlendirirken mandal sistemi de burgu, tel ve deri kalitesi gibi fiyatı belirleyen başlıklardan biridir; detaylar için Antalya kanun fiyatları sayfamıza bakabilirsiniz.

Mandal bakımı ve kontrolü

Mandallar zamanla gevşeyebilir ya da yükseklikleri kayabilir. Düzenli çalınan bir kanunda şu noktalara dikkat etmek yeterlidir:

• Her mandalı tek tek deneyin; hepsi aynı sertlikte açılıp kapanmalı.
• Bir mandal basıldığında verdiği perde, diğer mandallarla kıyaslandığında tutarlı olmalı.
• Gevşek ya da takılan bir mandal fark ederseniz, kendiniz zorlamadan bir ustaya gösterin; yanlış bir ayar eşiğe veya tele zarar verebilir.
• Nem ve sıcaklık değişimi ağacı ve dolayısıyla mandal yüksekliklerini etkileyebilir; enstrümanı aşırı sıcak veya rutubetli ortamlarda bırakmamak mandalların da işini kolaylaştırır.

İkinci el bir kanun bakıyorsanız mandal kontrolü, akort kontrolü kadar önemli bir adımdır. Mandallardan birkaçı takılıyor ya da hiç ses değiştirmiyorsa, bu genelde küçük bir ayarla çözülür; ama tüm sıra düzensizse enstrümanın daha kapsamlı bir bakımdan geçmesi gerekebilir.

Mandal sistemini anlamak öğrenmeyi kolaylaştırır

Yeni başlayan bir öğrenci için mandal sırası ilk bakışta karmaşık görünebilir. Ama birkaç haftalık düzenli çalışmanın ardından el, hangi mandalın hangi perdeyi verdiğini otomatik olarak hatırlar. Antalya'da kanun dersi alırken bu konu öğretmenle birlikte adım adım çalışılır; mandalları düzgün çalışan bir enstrümanla başlamak da öğrenmeyi kolaylaştırır.

Antalya'daki atölyemizde üretilen her kanunda mandallar tek tek yerine yerleştirilir ve günlerce çalınarak ayarları oturtulur. Kanun modellerimizi inceleyebilir, mandal ve akort üzerine daha fazla pratik bilgi için kanun bakımı ve akort üzerine notlar yazımıza bakabilirsiniz.

Mandal ayarı veya yeni bir kanun hakkında sorularınız için atölyeyle iletişime geçebilirsiniz.

Temiz bir mandal sırası, kanunun makamlar arasında özgürce dolaşmasını sağlar.