Kanun

Kanun, Türk müziğinin en geniş ses aralığına sahip telli çalgılarından biridir. Yamuk biçimli ahşap bir gövde, üzerine gerilen göğüs tahtası (ses tablosu), balık derisi ya da parşömen üzerine oturan eşik ve genellikle üçer tel bir sesi karşılayacak biçimde çekilmiş 72-79 telden oluşur; bu da yaklaşık üç buçuk oktavlık bir alan verir. Her iki elin işaret parmağına takılan bağa mızraplarla çalınır. Gövdenin sol tarafında, her tel grubunun altında bulunan madeni mandallar çalış sırasında perde yüksekliğini anında değiştirir; kanun makam müziğinin gerektirdiği koma seslerini işte bu mandal sistemi sayesinde verebilir.

Adı Arapça ve Yunanca kökten gelen 'kanun' sözcüğü kural, ölçü anlamı taşır. Çalgının izi Orta Çağ'a, en az onuncu yüzyıla kadar sürülebilir; Fârâbî'nin yazılarında adı geçer. Endülüs yoluyla Avrupa'ya geçerek psalterion ailesinin doğu kolunu oluşturmuştur. Osmanlı saray ve fasıl müziğinde on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda yaygınlaşmış, on dokuzuncu yüzyıl sonunda mandal sisteminin eklenmesiyle bugünkü biçimine kavuşmuştur. Bugün Türkiye, Mısır, Suriye, Azerbaycan, Yunanistan ve Balkanlar'da birbirinden farklı akort ve mandal düzenleriyle çalınmaktadır.

Bir kanun aylar süren bir işçiliğin ürünüdür. Önce gövde için sık damarlı, iyi kurutulmuş ağaç seçilir ve uzun süre dinlendirilir; genellikle ıhlamur, ceviz, maun ya da kelebek tercih edilir. Kasnak eğilerek yamuk forma getirilir, iç balkonlar yerleştirilir. Ses tablosu için çınar veya ladin ince ince işlenir, eşiğin oturacağı bölgeye deri gerilir. Ardından mandal sıraları tek tek monte edilip ayarlanır, burgular takılır ve teller çekilir. Son aşamada enstrüman günlerce çalınarak akort ve tını dengesine oturtulur; cila elle, kat kat uygulanır.

Atölyemizde her kanun baştan sona elde üretilir. Ağaçlar tek tek seçilir, yılına göre ayrılıp özenle kurutulur ve dinlendirilir; hiçbir parça seri üretim hızıyla geçiştirilmez. Ses tablosu, eşik ve mandal sıraları bir icracının kulağıyla, tekrar tekrar deneme çalışlarıyla dengelenir. Cilada ve tüm donanımda -mandal, burgu, tel, deri- en üst kalite malzeme kullanılır. Dr. Ender Özdemir'in kırk yılı aşan icracılık birikimi yapılan her enstrümanın ölçüsüdür: amaç, çalındığı ilk anda sanatçının aradığı sesi veren, ömürlük bir kanundur.