Kanunun Bölümleri Nelerdir?

Kanunu ilk kez yakından gören biri için gövdedeki teller, mandal sıraları ve burgular karmaşık bir bütün gibi görünebilir. Oysa enstrüman birkaç ana bölümden oluşur ve her biri tek bir işi yapar: gövde ve ses tablası sesi üretir, eşik bu sesi tablaya iletir, teller ve burgular perdeyi belirler, mandallar ise o perdeyi çalış sırasında ince ince değiştirir. Aşağıda bu bölümleri tek tek tanıyalım.

Gövde ve ses tablası

Kanun, karakteristik yamuk biçimli ahşap bir gövdeye sahiptir. Bu biçim tesadüf değildir: gövdenin geniş kenarına doğru teller uzar ve daha pest sesleri, dar kenara doğru ise teller kısalır ve daha tiz sesleri verir. Gövdenin üstünü kaplayan ince ahşap yüzey ses tablasıdır ve enstrümanın tınısını büyük ölçüde belirleyen parçadır. Atölyelerde bu tabla için genellikle çınar veya ladin tercih edilir; her iki ağaç da farklı bir karakter verir. Gövdenin iç kısmındaki balkonlar titreşimin tabla üzerinde düzgün yayılmasını sağlarken, yan kasnaklar da gövdenin gerginlik altında biçimini korumasına yardımcı olur. Ses tablası ve yan kasnaklar, nem ve sıcaklık değişiminden en çabuk etkilenen parçalar arasındadır; bu yüzden enstrümanın saklandığı ortam da dolaylı olarak bu bölümün bir parçası sayılabilir.

Eşik

Eşik, tellerin ses tablasına oturduğu noktadır ve genellikle balık derisi ya da suni deri üzerine yerleştirilir. Görevi basit ama kritiktir: telin titreşimini doğrudan tablaya iletmek. Eşiğin yüksekliği ve konumu doğru ayarlanmazsa ses cılız kalır ya da tellerde gereksiz bir vınlama oluşur. Zamanla derinin ve altındaki ahşabın nem karşısında hafifçe hareket etmesi, eşiğin neden periyodik olarak kontrol edilmesi gerektiğini açıklar. Bu yüzden eşik ayarı, bir kanunun yapım kalitesini belirleyen başlıklardan biridir ve genellikle enstrüman teslim edilmeden önce günlerce çalınarak oturtulur.

Teller ve tel grupları

Kanun, genellikle üçer tel bir sesi karşılayacak şekilde kurulan 72-79 telden oluşur ve bu da yaklaşık üç buçuk oktavlık bir ses aralığı verir. Genellikle PVF tel kullanılır; her tel elde çekilir, tek tek akorda alınır ve aynı gruptaki üç tel birbiriyle kaynaştırılır. Bu kaynaşma sağlandığında üç tel tek bir ses gibi duyulur ve kanuna özgü dolgun, parlak tını ortaya çıkar. Tellerden biri bozulduğunda ya da gerginliğini kaybettiğinde grubun tınısı hemen fark edilir biçimde bozulur; bu yüzden tel bakımı düzenli göz atılması gereken bir konudur.

Burgular

Gövdenin sağ kenarında sıra sıra dizilen madeni burgular, tellerin temel akordunu belirleyen parçalardır. Akort anahtarıyla çevrildiğinde telin gerginliği, dolayısıyla verdiği ses değişir. Burgu bir kere doğru akort edildikten sonra sık sık dokunulmaz; her burgu tahtasına sıkıca yerleşmiş olmalı, gevşek bir burgu akordun hızla kaçmasına yol açar. Gerçek incelik burgudan sonra, mandallarda başlar.

Mandallar

Gövdenin sol kenarında, her tel grubunun altında sıralanan küçük madeni mandallar, çalış sırasında perdeyi anında bir koma kaydırır. Türk müziğinin gerektirdiği ince perde farkları, yani koma sesleri, büyük ölçüde bu mekanizma sayesinde elde edilir. Bir mandal basıldığında tel hafifçe kısalır ve ses tizleşir, bırakıldığında tel eski uzunluğuna döner. Mandal sırası alt kademelerden üst kademelere doğru farklı perde farkları verecek şekilde düzenlenir. Mandal sisteminin mantığını ve bakımını kanunda mandal nedir, nasıl çalışır? başlıklı yazımızda daha ayrıntılı işledik.

Mızrap ve yüzük

Kanun, her iki elin işaret parmağına takılan birer yüzük ve bu yüzüklere sabitlenen mızraplarla çalınır. Mızrap doğrudan gövdenin bir parçası değildir ama enstrümanın sesini şekillendiren en kişisel ekipmandır; sertliği ve yüzüğe oturuşu çıkan sesi doğrudan etkiler. İki elin bağımsız ama eşgüdümlü çalışması, kanunu diğer telli çalgılardan ayıran teknik özelliklerin başında gelir.

Sehpa ve diğer aksesuarlar

Sehpa kanunun kendi gövdesine ait bir parça olmasa da, enstrümanı rahat çalabilmek için ayrılmaz bir aksesuardır; doğru yükseklikte bir sehpa omuz ve bilek yorgunluğunu azaltır. Kılıf, enstrümanı taşıma ve saklama sırasında gövdeyi, ses tablasını ve mandal sırasını dış etkenlerden korur. Akort anahtarı da sürekli elin altında olması gereken basit ama gerekli bir araçtır.

Bölümlere göre kısa bir göz atma listesi

Bir kanunu elinize aldığınızda, yukarıdaki bölümleri şu sırayla hızlıca gözden geçirmek faydalı bir alışkanlıktır:

• Ses tablasında çatlak, ayrılma ya da renk farkı var mı?
• Eşik tam oturuyor mu, altında boşluk ya da gevşeklik hissediliyor mu?
• Burgular tahtaya sıkı yerleşmiş mi, elle tutulduğunda oynuyor mu?
• Mandal sırası baştan sona eşit sertlikte açılıp kapanıyor mu?
• Tel grupları gözle bakıldığında düzgün hizalı ve aynı parlaklıkta mı?

Bu beş noktaya bakmak, hem yeni hem ikinci el bir kanunu değerlendirirken birkaç dakika içinde genel bir fikir verir.

Bölümleri tanımak neden işe yarar

Bu terimleri bilmek sadece meraklı bir bilgi değildir. Antalya'da kanun dersi alırken öğretmeniniz mandal, burgu ya da eşikten söz ettiğinde neden bahsedildiğini bilmek dersin akışını kolaylaştırır. İkinci el bir kanuna bakarken de aynı terimler kontrol listenizin omurgasını oluşturur: eşik sağlam mı, burgular düzgün dönüyor mu, mandal sırası eksiksiz mi, tel grupları birbiriyle uyumlu mu. Bu başlıkları önceden bilmek, hem bir ustayla konuşurken hem de kendi enstrümanınızı günlük kullanımda takip ederken işinizi kolaylaştırır.

Antalya kanun atölyemizde her bölüm, kurulumdan son ayara kadar elde işlenir; ağaç seçiminden mandal sırasının ayarına kadar hiçbir parça birbirinden bağımsız düşünülmez. Kanun modellerimizi inceleyebilir, kendi seviyenize uygun bir enstrüman ya da Antalya'da kanun dersi için bize yazabilirsiniz.

Bir kanunun bölümlerini tanımak, enstrümanı dinlemeyi de değiştirir.